p/a Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie,
Postbus 90418, 2509 LK - DEN HAAG - Nederland
| Website van OKBN * ARLIS/NL p/a Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie, Postbus 90418, 2509 LK - DEN HAAG - Nederland |
|
Op 20 november werd in een serie bijeenkomsten over typologie van gebouwen een dag gewijd aan de bibliotheek. De serie lezingen werd georganiseerd door de K.L. Poll-Stichting en NRC-Handelsblad.
De dag werd geopend met een betoog van Paul Gerretsen, directeur van de UB leiden. Hij schetste in zijn lezing 'Collectie Connectie' de teloorgang van de functie van ontmoetingsplaats van ideeën bij de wetenschappelijke bibliotheken aan de hand van de geschiedenis van het gebouw van de UB Leiden. Was de bibliotheek in de zeventiende en achttiende eeuw een plaats waar het discours plaatsvond aan de hand van wat de gebruikers in de ter plekke aanwezige boeken gelezen hadden, in de negentiende eeuw werd de UB een opslagplaats van boeken. Zo werd het boek van een bron van inspiratie tot een ding. Dat werd ook zichtbaar in het gebouw. Aanvankelijk een tempel van het boek, later een entree die nog wel enige allure had, maar daarachter, verborgen, de magazijnen als industriële ruimtes. Volgens Gerretsen hebben juist de openbare bibliotheken die functie van ontmoetingsplaats veel beter behouden. Dankzij internet wordt het wellicht weer zo dat ook de wetenschappelijke bibliotheken plaatsen worden waar discours plaats kan vinden.
(NB: zou het feit dat in de VS de wetenschappelijke bibliotheken in de negentiende en begin twintigste eeuw nog steeds als tempels gebouwd werden, zie Columbia University, zie Widener Library Boston, misschien te maken hebben met de omstandigheid dat daar nooit gesloten magazijnen zijn ontstaan, maar de boeken en gebruikers nog steeds direct in contact staan MN?).
Pieter Steinz, redacteur NRC, hield een lezing over de bibliotheek van Alexandrië. Het eerste deel ging over de antieke bibliotheek, gesticht door de Ptolemaeers, en de grootste bibliotheek van de oudheid met een bezit van 500.000 boekrollen. Aan de orde kwamen onder meer de acquisitie, die op hardhandige wijze plaatsvond. Alle schepen die de drukke haven bezochten werden doorzocht op boekrollen. Als die werden gevonden werden ze geconfisqueerd, gekopieerd en kregen de eigenaren ze weer terug. In een wat latere fase kreeg men in plaats van de originelen de kopieën terug, en wat voor kwaliteit die dan hadden laat zich raden. Ook de competitie met de bibliotheek van Pergamum kwam aan de orde; op een gegeven moment werd de export van papyrus, benodigd voor vervaardigen boekrollen, verboden, en daardoor zag men zich in Pergamum genoodzaakt naar een ander medium uit te zien, dat zoals bekend perkament werd, de aanzet tot de geboorte van het boek.
De manier waarop de bibliotheek verwoest werd is niet duidelijk. Was het door toedoen van Caesar die schepen in de haven in brand liet steken, waarbij ook de bibliotheek verwoest werd, was het door toedoen van de vroege Christenen in de derde, vierde eeuw, of juist door de Mohammedanen in 654. Men weet het niet, zeker is alleen dat er eind zevende eeuw geen bibliotheek meer was.
De nieuwe bibliotheek van Alexandrië, een initiatief van de UB Alexandrië, gesteund door Unesco, heeft eigenlijk niet veel opgeleverd. Aanvankelijk was het de bedoeling een universele bibliotheek te stichten. Er werd een prijsvraag uitgeschreven en een enorm gebouw neergezet met plaats voor vijf miljoen boeken. De collectie telt nu 200.000 banden, en beslaat slechts de geschiedenis van Alexandrië, Egypte en de Arabische wereld.
De architecte Francine Houben, (Bureau Mecanoo) gaf in moeizaam Nederlands, een bekend verschijnsel bij internationaal opererende architecten, een voorproefje van het kenniscentrum dat zij in Lausanne gaat bouwen. Een high-tech constructie, die 24 uur per dag ronddraait op een voet, waardoor klimaatbeheersing veel eenvoudiger wordt, doordat de gesloten achterkant steeds aan de zonkant zit, en de open voorkant daar vanaf. Mij bekroop wel de gedachte dat als dat mechaniek even stilstaat de poppen aan het dansen zijn, niettemin een gedurfde constructie. Daarna beschreef zij hoe ze tot het ontwerp van de bibliotheek van de TU-Delft gekomen was, die we vervolgens bezochten.
Na de lunch werden we vergast op film. Robert Neugarten, filmrecensent, toonde een aantal fragmenten over bibliotheken. Citizen Kane, Seven, en Fahrenheit 451 kwamen aan de orde. Door wat technische problemen kwam dit onderdeel niet helemaal uit de verf.
Drie studenten van de TU Eindhoven gaven elk op hun eigen wijze heel leuke presentaties van ontwerpen voor een bibliotheek/mensa/cafetaria voor de campus van de TU Eindhoven. Levendig en enthousiast, en elk met een zeer eigen inbreng. Mij sprak de grafiek erg aan die één van hen had gemaakt waarbij hij de plaats van de verschillende functies in het gebouw boven elkaar stapelde op volgorde van de tijd die de bezoeker of het object in het gebouw doorbracht. Dus op de begane grond de cafetaria, waar je een paar minuten bent, en helemaal bovenin de boeken die er wel honderd jaar kunnen blijven. Op de studiezaal op de middenverdiepingen, waar studenten weken kunnen zitten, hoor je dan boven je de voetstappen van de bibliothecaris, die daar jaren rondloopt
Daarna als geleerde hofnar Hugo Brandt Corstius met een uiterst geestig, hier niet reproduceerbaar betoog dat alle kanten uitging (voordeel van een open opstelling zoals in de VS is wel dat je dan bij de Dewey Code van jouw onderwerp ineens professor Beekman op de grond ziet zitten, je vakgenoot die je al in geen jaren hebt gesproken).
Jo Coenen hield een erg goed verhaal, niet gespeend van propaganda voor eigen werk, waarin hij naast eigen ontwerpen ook de prachtige bibliotheek van Asplund in Stockholm behandelde. Hoofdmoot was de presentatie van de nieuwe Openbare Bibliotheek Amsterdam, die op het moment gebouwd wordt. Aan de hand van Asplunds bibliotheek en zijn bibliotheek in Maastricht brak Coenen terecht een lans voor extra ruimte. Dat wil zeggen, voor ruimte die nu, door krappe budgetten, haast nooit gemaakt wordt. Ruimte voor reflectie, zogenaamd loze ruimte, maar o zo nodig. Hij maakte duidelijk hoezeer je daarvoor als architect moet vechten tegen bestuurders en politici.
Tot slot was er een rondetafelgesprek geleid door Bert van Mechelen, met Henk Das (directeur NBD en Biblion) Hans van Velzen (directeur OB Amsterdam), Wim La Feber (ontwerper interieurs bibliotheken), Frans Janssen (Hoogleraar Boekwetenschap) en Jo Coenen.
Wat mij opviel was dat alle sprekers, en alle panelleden zo enthousiast waren over het fenomeen bibliotheek, dat er door iedereen positief gedacht werd over het naast elkaar voortbestaan van boek en web, en dat de bibliotheek ook steeds gezien werd als belangrijke ontmoetingsplaats, als verzamelcentrum, niet alleen van informatie, maar vooral ook van mensen. Zoals Brandt Corstius in zijn speech zei: je hebt theater, dan krijg je film, dan de video daarvan, dus je kunt veel beter thuis blijven, en toch gaan mensen de deur uit, in de rij staan, een kaartje kopen en naar theater en film.
